(Α)ΟΡΑΤΗ ΑΘΗΝΑ: Τα ‘Προσφυγικά της Αλεξάνδρας’

Τα τοπόσημα είναι ίχνη, αποσπασματικά κομμάτια της πόλης τα οποία, με την παρουσία τους στο δομημένο περιβάλλον μέσα στο πέρασμα του χρόνου, διαμορφώνουν την εικόνα της πόλης στη συλλογική μνήμη των κατοίκων. Νοηματοδοτούν την πόλη, την κάνουν να ξεχωρίζει από άλλες, ενώ ταυτόχρονα αφηγούνται την ιστορία και την εξέλιξή της στο χρόνο.

ta-prosfugika-tis-leoforou-aleksandras_0.jpg

Το συγκρότημα των προσφυγικών κατοικιών της Λεωφόρου Αλεξάνδρας (1933-1936) αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής του μεσοπολέμου και συμπυκνώνει μνήμες της νεότερης ιστορίας του τόπου, ενώ συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πιο σημαντικά έργα της ελληνικής αρχιτεκτονικής του 20ου αιώνα. Οι Λάσκαρις και Κυριακός, υπάλληλοι τότε του Υπουργείου Πρόνοιας, δημιούργησαν το πρώτο συγκρότημα κοινωνικής κατοικίας στην Ελλάδα, με άμεσες αναφορές στη Σχολή Bauhaus του Dessau (1926), τόσο ως προς τα επιμέρους μορφολογικά στοιχεία, όσο και ως προς το πρότυπο συλλογικής διαβίωσης που πρότεινε ο Gropius. Σήμερα, η αεροφωτογραφία του συγκροτήματος παραπέμπει στην αισθητική ξεβαμμένης καρτ ποστάλ. Δημιουργεί μια ασυνέχεια, μια παύση, ένα κενό στον αστικό χώρο – σαν να σταμάτησε ο χρόνος, σαν να διεκόπη ξαφνικά σε εκείνο το σημείο το φρενήρες πήγαινε-έλα της σύγχρονης ζωής. Τα ‘Προσφυγικά της Αλεξάνδρας’ αποτελούν τις τελευταίες γειτονιές και αλάνες της Αθήνας και δημιουργούν μια ενδιαφέρουσα αντίστιξη ανάμεσα στους ευμεγέθεις όγκους των δημόσιων κτιρίων και τις συνωστισμένες μεταπολεμικές πολυκατοικίες.

ioanna.2017.02.JPG

Ζούμε σε μία χώρα, όπου το μοντέρνο κίνημα δεν αναγνωρίστηκε ευρέως ως αρχιτεκτονική αξία, με τον τρόπο που συνέβη με τα παρωχημένα αισθητικά πρότυπα του κλασικισμού. Η δουλειά του χειρωνάκτη, όπως αποτυπώνεται στα περίτεχνα κιγκλιδώματα και τις γύψινες διακοσμήσεις, δεν βρήκε θέση στους αποστεωμένους όγκους του μοντερνισμού. Το 2003, το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων αποφάσισε την κατεδάφιση έξι πολυκατοικιών και τη διατήρηση δύο «ως δείγμα», παραβλέποντας τη φιλοσοφία δημιουργίας του συγκροτήματος ως οργανωμένο σύστημα δόμησης, καταργώντας την αστική του λειτουργία και εστιάζοντας μονάχα στη ‘σκηνογραφική΄ απόδοση αναμνήσεων. Γέννημα των συνθηκών της εποχής της, η μοντέρνα αρχιτεκτονική επιχείρησε να απαντήσει σε αυτές, μέσω της βιομηχανικής της γλώσσας και της αισθητικής της αναπαραγωγής, προβάλλοντας την πολυκατοικία ως το πλέον αποτελεσματικό μοντέλο αστικής διαβίωσης. Γιατί λοιπόν τα ‘Προσφυγικά της Αλεξάνδρας’ να θεωρούνται κληρονομιά; Ακόμα περισσότερο, οι μοντέρνοι αρχιτέκτονες -που αποστρέφονταν τη μνημειακότητα- θα ήθελαν να θεωρούνται τα κτίριά τους κληρονομιά; Η εμπράγματη αντιστοίχιση μιας τέτοιας υπόθεσης οδηγεί αναπόφευκτα στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται τα έργα των ‘άλλων παιδιών της πρωτοπορίας’: τα έργα του φουτουρισμού και του ντανταϊσμού τα συναντά κανείς σήμερα ‘κρεμάμενα’ στα μουσεία, δίπλα σε όλα όσα αποκήρυσσαν στην εποχή τους (μεταξύ αυτών ΚΑΙ τα μουσεία). Η αρχιτεκτονική όμως δεν είναι και δεν θα πρέπει να λογίζεται ως ένα κλειστό βιβλίο, στο οποίο ο χρόνος εξελίσσεται γραμμικά: ο χρόνος σχηματίζει πτυχώσεις, στιβάδες και η αρχιτεκτονική είναι πάνω απ’όλα μνήμες, προσδοκία, ονειροπόληση.

prosfigika_534_355.jpg

Οι επεμβάσεις και μετατροπές που παρατηρούνται σήμερα στο συγκρότημα υπακούουν είτε σε ανάγκες (προστασίας και ασφάλειας, όπως οι καρφωμένες σανίδες των ισογείων και τα νάϋλον στα υαλοστάσια των κλιμακοστασίων) είτε σε αποκλίνουσες επιθυμίες των κατοίκων (αύξηση δομημένου χώρου, οριοθέτηση υπαίθριου χώρου, στάθμευση και αισθητικές αλλοιώσεις). Ο χρόνος και ο άνθρωπος έχουν υφάνει το δικό τους πολυμορφικό χαλί, πλάθοντας εικόνες αντίστοιχες με εκείνες του Pessac (1924). Στο οικιστικό συγκρότημα που σχεδίασε ο Le Corbusier, οι κάτοικοι προχώρησαν σε επεμβάσεις προκειμένου να οικειοποιηθούν το χώρο. Χρησιμοποιώντας ένα ενδιάμεσο παλαιοποιητικό σύστημα, παραβίασαν το πουριστικό λεξιλόγιο του έργου, εισάγοντας τα δικά τους σύμβολα κατοικίας: τα συνεχόμενα ανοίγματα χωρίστηκαν και μετατράπηκαν σε συμβατικά παράθυρα, η στέγη απέκτησε διακοσμητική επίστεψη, γλάστρες, κουρτίνες και άλλα σύμβολα οικειότητας προστέθηκαν, ενώ οι ημιυπαίθριοι χώροι με τις μπετονένιες πέργκολες έγιναν κλειστά δωμάτια. Τόσο το Pessac όσο και τα ‘Προσφυγικά της Αλεξάνδρας’ στέλνουν ένα ηχηρό μήνυμα προς τον σύγχρονο αρχιτέκτονα, ένα μήνυμα που οι ρίζες του πηγαίνουν πολύ βαθιά: στην απολυτοποίηση του μοντέρνου, τη μονολειτουργική του φιλοσοφία, την «ισοδυναμία των αντιγράφων» (Σταυρίδης 2002), την αδυναμία του να ‘μιλήσει’ στον κάτοικο και να προσφέρει πολλαπλές ερμηνείες. Και ίσως εκεί να βρίσκεται και το σημαντικότερο στοίχημα μιας επιτυχημένης ανάπλασης: με ποιο τρόπο το συγκρότημα μπορεί να διατηρήσει στη σύγχρονη εποχή έναν ενεργό, συμμετοχικό και συλλογικό ρόλο στον αστικό χώρο, με σεβασμό στις παλιές αξίες και αφομοίωση των νέων συνθηκών.

b7d9f06d6a354c0b7e4a36cc7b064057.jpg

Η χειρονομία απόκρυψης της πρόσοψης κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 οδηγεί αναπάντεχα στον οπτικό παραλληλισμό της με το ‘Wrapped Reichstag’ των Christo και Jeanne Claude (Βερολίνο, 1995). Τα δύο έργα ασφαλώς μοιράζονται ένα μάλλον σατυρικό υπόβαθρο, αφού το ένα σχολιάζει την ιστορική αμνησία του γερμανικού λαού λίγα μόλις χρόνια μετά την πτώση του τείχους, ενώ το άλλο στηρίζεται στην ανέχεια του ελληνικού λαού και τη βεβιασμένη προσπάθεια ‘πουδραρίσματος’ εν όψει της γενικότερης αισθητικής αναβάθμισης της εικόνας της πρωτεύουσας κατά τη συγκεκριμένη περίοδο. Αναμφίβολα τα δύο ‘αόρατα’ κτίρια μεταδίδουν ένα ισχυρό κοινωνικό μήνυμα, με εντελώς διαφορετικό όμως εννοιολογικό περιεχόμενο: οι Christo και Jeanne Claude θέλουν να αφυπνίσουν, ενώ το ελληνικό πανώ αποσκοπεί στο να παρατείνει το λήθαργο της συλλογικής μνήμης. Το να οπτικοποιείς την εξαφάνιση του αντικειμένου είναι, στη μία περίπτωση προκλητικό-σε κάνει να θέλεις να το κοιτάξεις, ενώ στην άλλη περίπτωση το φτηνό μακιγιάζ καταλήγει πρόστυχο-ιδίως όταν πίσω από τον πάνινο Παρθενώνα αντηχούν παιδικά γέλια και φωνές στους εξώστες.

ta-prosfugika-tis-leoforou-aleksandras.jpg

[photo: Reuters / Yorgos Karahalis]

Αλήθεια, τι είναι σήμερα τα ‘Προσφυγικά’: μνημείο ή ερείπιο; Το 2009 το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο χαρακτήρισε το συγκρότημα “μνημείο”, αναφέροντας πως “τα κτίρια έχουν ιδιαίτερη κοινωνική και ιστορική σημασία”.  Σίγουρα το συγκρότημα της Λεωφόρου Αλεξάνδρας δεν συμβαδίζει με την απόλυτη σημασία της έννοιας του μνημείου, που ισοδυναμεί αρχιτεκτονικά με μια σκηνοθετημένη παρουσίαση της ιστορίας. Από την άλλη, δεν συμπίπτουν με το ερείπιο που αναφέρεται στο ένδοξο παρελθόν, αυτό που θέλουμε να προβάλλουμε και αυτό το οποίο δεν ντρεπόμαστε να δείξουμε (όπως για παράδειγμα θα συνέβαινε με ένα ‘γοητευτικά ακρωτηριασμένο’ κιονόκρανο). Το συγκρότημα δικαιούται ωστόσο, αν το θέλει, να αυτοαποκαλείται ‘μνημείο’, δεδομένου ότι φέρει μνήμες και συνδέεται άρρηκτα με το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται. Στο ίδιο πλαίσιο, είναι ταυτόχρονα και ένα ερείπιο, όπως τα εκατοντάδες άλλα κελύφη που επιβιώνουν στα στενά του αθηναϊκού κέντρου από τη διαρκή πάλη φύσης και μορφής, έρμαια του χρόνου και του ανθρώπου. Είναι ένα κατάλοιπο, ένα υπόλειμμα της ιστορίας, που όμως συνεχίζει να φιλοξενεί ζωή, όνειρα και ελπίδες στο εσωτερικό του. Τα ‘Προσφυγικά’ είναι ένας υποδοχέας: «δοχεία ζωής», για να δανειστώ τα οραματικά λόγια του Κωνσταντινίδη (2011) και «δοχεία μνήμης» ταυτόχρονα. Η μνήμη άλλωστε είναι αυτή που δίνει νόημα και μορφή στο παρόν μέσα από τα ‘ίχνη’ της στον αστικό χώρο- τα τοπόσημα- που προσδίδουν στον άνθρωπο την αίσθηση του ανήκειν.

prosfigika_0

Οι ματιές, τα λόγια, τα αγγίγματα και οι ‘αναγνώσεις’ που φωλιάζουν στην ξεφλουδισμένη επιδερμίδα του συγκροτήματος είναι αδύνατον να μετρηθούν. Το κέλυφος με το πέρασμα των ετών μετατράπηκε σε ρωμαϊκό παλίμψηστο με γρατζουνιές και αλήθειες που αχνοφαίνονται μόνο για όσους ξέρουν και θέλουν να παρατηρούν. Κάθε χρόνος άφησε το δικό του σημάδι: την τραυματική εμπειρία του ξεριζωμένου, τη ρετσινιά του πρόσφυγα, τις γυναικείες φωνές στα πλυσταριά, τα χέρια που άγγιξαν παρατεταμένα το κάγκελο της σκάλας, τον ήχο από τα παπούτσια της μαμάς στο μωσαϊκό, τα λασπωμένα γυμνά πέλματα των μικρών από το παιχνίδι στην αλάνα, το κρυφτό των Δεκεμβριανών, το καταφύγιο του αδέσποτου σκύλου, τον παραβάτη κάτοικο που οικειοποιείται το εγκαταλελειμένο διαμέρισμα, τις κεραίες των τηλεοράσεων, τα πολύχρωμα ρούχα στις μπουγάδες, το κράτος πρόνοιας που κάποτε ήθελε να γίνει η Ελλάδα.

A5155388AB4D07F1B1561CCEA7C1F217

Κοινωνία και αστικός χώρος: οι δύο εραστές που, αιώνες τώρα, ανταλλάσσουν βλέμματα (Μαρτινίδης 1997). Εκείνη –σκληρή όπως μόνο μια γυναίκα μπορεί να γίνει- αφήνει ανεξίτηλα τα σημάδια της επάνω στο κορμί του. Εκείνος, πότε υπομένει και πότε αφήνεται, πότε νιώθει ηδονή και πότε οδύνη. Αν κλείσεις για λίγο τα μάτια, μπορείς σχεδόν να τους αφουγκραστείς. Κι αν καταφέρεις να μείνεις σιωπηλός, τότε ίσως τους ακούσεις κάθε ξημέρωμα να απαγγέλλουν με την ίδια ρυθμική φωνή αποσπάσματα του Calvino (2004):

«Αν υπάρχει μια κόλαση, είναι αυτή που υπάρχει ήδη εδώ, η κόλαση που κατοικούμε καθημερινά, που διαμορφώνουμε με τη συμβίωσή μας. Δύο τρόποι υπάρχουν για να μην υποφέρουμε. Ο πρώτος είναι για πολλούς εύκολος: να αποδεχθούν την κόλαση και να γίνουν τμήμα της μέχρι να καταλήξουν να μην τη βλέπουν πια. Ο δεύτερος είναι επικίνδυνος και απαιτεί συνεχή προσοχή και διάθεση για μάθηση: να προσπαθήσουμε να μάθουμε και να αναγνωρίζουμε ποιος και τι, μέσα στην κόλαση, δεν είναι κόλαση, και να του δώσουμε διάρκεια, να του δώσουμε χώρο».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Calvino, I. 2004. Οι Αόρατες Πόλεις. Αθήνα: Καστανιώτη

Κωνσταντινίδης, Α. 2011. Η Αρχιτεκτονική της Αρχιτεκτονικής. Κρήτη: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

Μαρτινίδης, Π. 1997. Μεσιτείες του Ορατού. Αθήνα: Νεφέλη

Σταυρίδης, Σ. 2002. Από την Πόλη Οθόνη στην Πόλη Σκηνή. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s